ทุกวันทุกเวลาคือช่วงเวลาที่ดี – All day is good

“ก้าวเล็กๆ” ที่สม่ำเสมอ คือแก่นแท้ของปรัชญาที่เชื่อว่า การเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้นไม่จำเป็นต้องยิ่งใหญ่หรือซับซ้อน แต่สามารถเกิดขึ้นได้จากการคิดและลงมือทำทีเล็กทีละน้อย ปรัชญาที่ว่านี้คือ “ไคเซ็น” (Kaizen – 改善) แนวคิดอันทรงพลังจากประเทศญี่ปุ่น   ที่ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในโลกธุรกิจ แต่ยังสามารถนำมาปรับใช้เพื่อพัฒนาชีวิตประจำวันของเราให้ดีขึ้น และมีความสุขมากขึ้นได้อย่างน่าอัศจรรย์

บทความนี้ จะพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับ “ไคเซ็น” อย่างลึกซึ้ง ตั้งแต่ที่มาที่ไป แก่นแท้ของปรัชญา หลักการสำคัญ และที่สำคัญที่สุดคือ วิธีการนำไคเซ็นมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันของเรา   เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงบวกที่ยั่งยืน และนำไปสู่ความสุขที่ค่อยๆ งอกงามขึ้นในหัวใจของเราอย่างแท้จริง

รากเหง้าและหัวใจของปรัชญาแห่งการ “เปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น”

คำว่า “ไคเซ็น” (Kaizen) เป็นคำภาษาญี่ปุ่นที่เกิดจาก การผสมคำสองคำเข้าด้วยกัน คือ “ไค” (Kai – 改) ซึ่งหมายถึง “การเปลี่ยนแปลง” (Change) และ “เซ็น” (Zen – 善) ซึ่งหมายถึง “ดี” หรือ “ดีขึ้น” (Good/For the better) เมื่อรวมกันแล้ว “ไคเซ็น” จึงมีความหมายตรงตัวว่า “การเปลี่ยนแปลงเพื่อให้ดีขึ้น” หรือที่รู้จักกันในความหมายที่กว้างขึ้นว่า “การปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง” (Continuous Improvement) 

ปรัชญาไคเซ็นมีรากฐานมาจากความพยายาม ในการฟื้นฟูประเทศหลังสงครามโลกครั้งที่ 2   ซึ่งช่วงเวลานั้น อุตสาหกรรมของญี่ปุ่น จำเป็นต้องสร้างประสิทธิภาพและคุณภาพขึ้นมาใหม่ แนวคิดนี้ได้รับอิทธิพลส่วนหนึ่งมาจาก ผู้เชี่ยวชาญด้านการควบคุมคุณภาพชาวอเมริกัน เช่น ดร.ดับเบิลยู เอ็ดเวิร์ดส์ เดมมิง (W. Edwards Deming) และ ดร.โจเซฟ เอ็ม จูรัน (Joseph M. Juran) ผู้ซึ่งได้นำเสนอหลักการบริหารจัดการคุณภาพ ให้กับวิศวกรและผู้บริหารชาวญี่ปุ่น อย่างไรก็ตาม ชาวญี่ปุ่นได้นำหลักการเหล่านั้นมาปรับปรุง และพัฒนาต่อยอด จนกลายเป็นปรัชญาที่เป็นเอกลักษณ์ของตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภาคอุตสาหกรรมยานยนต์ บริษัทอย่างโตโยต้า (Toyota) ได้นำหลักการไคเซ็นมาใช้อย่างจริงจัง   และประสบความสำเร็จอย่างสูง จนเกิดเป็นระบบการผลิตแบบโตโยต้า (Toyota Production System – TPS) ที่โด่งดังไปทั่วโลก 

บุคคลสำคัญที่มีบทบาทในการเผยแพร่แนวคิดไคเซ็น ให้เป็นที่รู้จักในระดับสากล คือ คุณมาซาอากิ อิมาอิ (Masaaki Imai) ผู้ก่อตั้งสถาบันไคเซ็น (Kaizen Institute) และผู้เขียนหนังสือ “Kaizen: The Key to Japan’s Competitive Success” ในปี 1986 ซึ่งได้อธิบายหลักการ และวิธีการของไคเซ็นไว้อย่างละเอียด ทำให้ปรัชญานี้ ถูกนำไปประยุกต์ใช้อย่างกว้างขวาง ในองค์กรต่างๆ ทั่วโลก 

หัวใจสำคัญของไคเซ็น ไม่ได้อยู่ที่การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ แบบพลิกฟ้าคว่ำแผ่นดิน   แต่เน้นไปที่ การปรับปรุงเล็กๆ น้อยๆ ที่เกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่อง เป็นการมองหาจุดบกพร่องหรือโอกาสในการพัฒนาในทุกๆ วัน แล้วลงมือแก้ไขหรือปรับปรุงทีละเล็กทีละน้อย ซึ่งเมื่อทำซ้ำๆ อย่างต่อเนื่อง การเปลี่ยนแปลงเล็กๆ เหล่านั้นจะค่อยๆ สะสมจนกลายเป็นผลลัพธ์ที่ยิ่งใหญ่ได้อย่างไม่น่าเชื่อ

แก่นแท้และหลักการสำคัญของปรัชญาไคเซ็น

เพื่อให้เข้าใจปรัชญาไคเซ็นได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น เรามาทำความรู้จักกับหลักการที่เป็นแก่นแท้ ของแนวคิดนี้ ซึ่งสามารถสรุปได้ดังนี้:

จิตวิญญาณแห่งการปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง (The Kaizen Spirit): นี่คือหัวใจหลักของไคเซ็น คือการมีทัศนคติที่เปิดรับการเปลี่ยนแปลง และมองหาหนทางที่จะทำสิ่งต่างๆ ให้ดีขึ้นอยู่เสมอ ไม่ว่าสิ่งนั้นจะเล็กน้อยเพียงใดก็ตาม ไม่มีความสมบูรณ์แบบที่สิ้นสุด มีแต่การพัฒนาที่ไม่หยุดนิ่ง

เริ่มต้นด้วยก้าวเล็กๆ (Focus on Small Changes): ไคเซ็นเชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ ที่ซับซ้อนมักจะน่ากลัว และทำให้เกิดการต่อต้าน การเริ่มต้นด้วยการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ ที่ทำได้ง่ายและเห็นผลเร็ว จะช่วยลดความกังวล สร้างความมั่นใจ และทำให้การปรับปรุงเป็นไปอย่างยั่งยืน “หนึ่งเปอร์เซ็นต์ที่ดีขึ้นในทุกๆ วัน” คือแนวทางของไคเซ็น

มุ่งเน้นที่กระบวนการ ไม่ใช่แค่ผลลัพธ์ (Process-Oriented): ไคเซ็นให้ความสำคัญกับการปรับปรุง “กระบวนการ” หรือ “วิธีการ” ในการทำสิ่งต่างๆ เพราะเชื่อว่าหากกระบวนการดี ผลลัพธ์ที่ดีก็จะตามมาเอง  การแก้ไขที่ต้นเหตุของปัญหาในกระบวนการ ย่อมดีกว่าการแก้ไขที่ปลายเหตุเมื่อเกิดปัญหาขึ้นแล้ว

การกำจัดความสูญเปล่า (Elimination of Waste – Muda): หนึ่งในเป้าหมายสำคัญของไคเซ็นคือการค้นหาและกำจัด “ความสูญเปล่า” (ภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า “มูดะ” – Muda) ในทุกรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นความสูญเปล่าด้านเวลา ทรัพยากร พลังงาน หรือความพยายามที่ไม่จำเป็น (ในทางธุรกิจมักกล่าวถึง 7 Wastes หรือ 8 Wastes)

ทุกคนมีส่วนร่วม (Everyone is Involved): ในบริบทขององค์กร ไคเซ็นส่งเสริมให้พนักงานทุกคนมีส่วนร่วมในการเสนอความคิดเห็นและแนวทางการปรับปรุง ไม่ว่าจะเป็นพนักงานระดับใดก็ตาม เพราะผู้ที่ทำงานนั้นๆ อยู่ทุกวัน ย่อมมองเห็นปัญหาและโอกาสในการพัฒนาได้ดีที่สุด สำหรับการนำไคเซ็นมาใช้กับชีวิตส่วนตัว “ทุกคน” ในที่นี้ก็คือ “ตัวเราเอง” ที่ต้องหมั่นสำรวจ และรับผิดชอบต่อการพัฒนาตนเอง

ไปดูที่หน้างานจริง (Gemba – Go to the Actual Place): “เก็มบะ” หมายถึง สถานที่จริงที่งานนั้นๆ เกิดขึ้น ในทางธุรกิจคือการลงไปดูที่โรงงานหรือพื้นที่ปฏิบัติงานจริง เพื่อให้เห็นปัญหาและเข้าใจสถานการณ์อย่างแท้จริง สำหรับชีวิตส่วนตัว “เก็มบะ” ก็คือการสังเกตพฤติกรรม นิสัย หรือสภาพแวดล้อมของเราในบริบทจริง เพื่อให้เข้าใจตนเองและค้นหาจุดที่ควรปรับปรุง

ไคเซ็น กับก้าวเล็กๆ สู่การเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ของชีวิต

ปรัชญาไคเซ็นไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในโรงงานอุตสาหกรรมหรือองค์กรขนาดใหญ่ แต่เราสามารถนำหลักการอันเรียบง่ายแต่ทรงพลังนี้มาปรับใช้เพื่อ “ไคเซ็นชีวิต” ของเราในทุกๆ ด้านได้ เพื่อสร้างการเติบโต ความสำเร็จ และความสุขที่ยั่งยืน นี่คือแนวทางการนำไคเซ็นมาใช้ในชีวิตประจำวัน:

เริ่มต้นด้วย “ก้าวที่เล็กที่สุด”: หัวใจสำคัญคือการทำให้การเริ่มต้น “ง่าย” จนแทบไม่มีแรงต้านทาน หากคุณอยากออกกำลังกาย แต่รู้สึกว่าการไปยิม 1 ชั่วโมงนั้นยากเกินไป ลองเริ่มต้นด้วยการ ยืดเส้นยืดสายเพียง 1 นาที ทุกวันในเวลาเดิม หรือหากอยากอ่านหนังสือมากขึ้น ลองตั้งเป้าอ่าน วันละ 1 หน้า อยากเรียนภาษาใหม่ ลองเรียน วันละ 1 คำศัพท์ หรือ อยากนั่งสมาธิ ก็อาจจะเริ่มจากวันละ 1-2 นาที การเริ่มต้นเล็กๆ เช่นนี้ จะช่วยเอาชนะความผัดวันประกันพรุ่ง สร้างความรู้สึกสำเร็จเล็กๆ และค่อยๆ สร้างโมเมนตัมให้เราอยากทำมากขึ้นโดยไม่รู้สึกฝืนใจ

ระบุ “พื้นที่” ที่ต้องการไคเซ็นในชีวิต: ลองสำรวจดูว่ามีด้านใดในชีวิตบ้างที่เราอยากจะปรับปรุงให้ดีขึ้น อาจจะเป็น ด้านสุขภาพ ที่เราอยากกินอาหารที่มีประโยชน์มากขึ้น นอนหลับให้เพียงพอมากขึ้น หรือ การออกกำลังกายสม่ำเสมอ เป็นต้น หรืออาจจะเป็นด้านอื่นๆ เช่น ด้านการทำงาน-การเรียน, การเงิน และด้านการสร้างความสัมพันธ์ เป็นต้น

ประยุกต์ใช้วงจร PDCA ส่วนบุคคล: เมื่อเลือกพื้นที่และตั้งเป้าหมายเล็กๆ ได้แล้ว ลองใช้วงจร PDCA ในการติดตามและปรับปรุง โดยตัวอย่างของพื้นที่ที่เราต้องการไคเซ็น คือ ด้านสุขภาพที่เราต้องการเพิ่มการดื่มน้ำเปล่าให้มากขึ้นในแต่ละวัน และนี้คือ ตัวอย่างของการใช้วงจร PDCA มาใช้ในการทำไคเซ็น

Plan (วางแผน): “ฉันจะดื่มน้ำเปล่าเพิ่มอีก 1 แก้ว ก่อนอาหารกลางวันทุกวันเป็นเวลา 1 สัปดาห์”

Do (ปฏิบัติ): ลงมือทำตามแผนที่วางไว้

Check (ตรวจสอบ): สิ้นสัปดาห์ลองทบทวนดูว่าทำได้หรือไม่ รู้สึกอย่างไร มีอะไรเปลี่ยนแปลงบ้าง

Act (ปรับปรุง): ถ้าทำได้ดี อาจจะเพิ่มเป็น 2 แก้ว หรือคงไว้ที่ 1 แก้วแล้วเพิ่มเป้าหมายอื่น ถ้าทำไม่ได้ ลองวิเคราะห์ว่าเพราะอะไร แล้วปรับแผนใหม่ เช่น เปลี่ยนเป็นดื่มหลังตื่นนอนแทน

ถาม “ทำไม” 5 ครั้ง (The 5 Whys) เพื่อค้นหารากเหง้าของปัญหา: เทคนิคนี้ช่วยให้เราเข้าใจสาเหตุที่แท้จริงของปัญหา หรือพฤติกรรมที่เราอยากเปลี่ยนแปลง เพื่อที่จะได้แก้ไขได้ตรงจุด ตัวอย่าง: ปัญหา: “ฉันมักจะเข้านอนดึก ทำให้ตื่นเช้ามาไม่สดชื่น”

Why 1: ทำไมถึงเข้านอนดึก? – เพราะมัวแต่เล่นโทรศัพท์มือถือ

Why 2: ทำไมถึงเล่นโทรศัพท์มือถือนาน? – เพราะรู้สึกว่ายังไม่อยากนอน อยากผ่อนคลาย

Why 3: ทำไมถึงรู้สึกว่ายังไม่อยากนอน/อยากผ่อนคลาย? – เพราะรู้สึกว่าทั้งวันยุ่งมาก ยังไม่ได้ทำอะไรเพื่อตัวเองเลย

Why 4: ทำไมถึงรู้สึกว่าทั้งวันยุ่งมาก? – เพราะไม่ได้จัดลำดับความสำคัญของงาน ทำให้งานล้นมือ

Why 5: ทำไมถึงไม่ได้จัดลำดับความสำคัญของงาน? – เพราะไม่ได้วางแผนงานในแต่ละวัน (รากเหง้า)

เมื่อพบรากเหง้าแล้ว เราก็สามารถเริ่ม “ไคเซ็น” ที่จุดนั้นได้ เช่น เริ่มวางแผนงานในแต่ละวัน เพื่อลดความรู้สึกยุ่งเหยิง และมีเวลาผ่อนคลายก่อนนอนโดยไม่ต้องพึ่งโทรศัพท์

สร้าง “สมุดบันทึกไคเซ็น” (Kaizen Journal): การจดบันทึกการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ ที่เราทำ ความคืบหน้า ความรู้สึก หรือข้อสังเกตต่างๆ จะช่วยให้เราเห็นพัฒนาการของตนเอง สร้างกำลังใจ และเป็นข้อมูลในการปรับปรุงครั้งต่อไป

เฉลิมฉลอง “ชัยชนะเล็กๆ”: อย่ามองข้ามความสำเร็จเล็กๆ น้อยๆ การให้รางวัลตัวเองหรือชื่นชมตัวเองเมื่อทำตามเป้าหมายเล็กๆ ได้สำเร็จ จะช่วยสร้างแรงจูงใจและความรู้สึกที่ดี ทำให้เราอยากทำต่อไป

อดทนและสม่ำเสมอ: ไคเซ็นไม่ใช่การวิ่งแข่งระยะสั้น แต่เป็นการวิ่งมาราธอน ผลลัพธ์ที่ยิ่งใหญ่อาจต้องใช้เวลา แต่การเปลี่ยนแปลงเล็กๆ ที่ทำอย่างสม่ำเสมอและต่อเนื่อง จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนได้อย่างแน่นอน ความอดทนและความสม่ำเสมอคือหัวใจสำคัญ

อานิสงส์ของไคเซ็น: ชีวิตที่ดีขึ้นในทุกมิติ

การนำปรัชญาไคเซ็น มาปรับใช้ในชีวิตประจำวันอย่างจริงจัง และต่อเนื่อง สามารถนำมาซึ่งประโยชน์และผลดีมากมาย:

1. สร้างความสุขและความพึงพอใจในชีวิตที่เพิ่มขึ้น: เมื่อเราเห็นตัวเองดีขึ้นในทุกๆ วัน มีชีวิตที่เป็นระเบียบมากขึ้น มีสุขภาพที่ดีขึ้น มีความสัมพันธ์ที่ดีขึ้น ย่อมนำมาซึ่งความสุขและความพึงพอใจในชีวิตโดยรวม
2. ลดความรู้สึกท่วมท้น และความผัดวันประกันพรุ่ง: การเริ่มต้นด้วยสิ่งที่เล็กและง่าย ทำให้ไม่รู้สึกว่าเป็นภาระหนักเกินไป
3. สร้างนิสัยเชิงบวกได้อย่างยั่งยืน: การเปลี่ยนแปลงทีละน้อย ช่วยให้สมองและร่างกายปรับตัวได้ง่ายกว่า ทำให้มีโอกาสสร้างนิสัยใหม่ได้สำเร็จในระยะยาว
4. เพิ่มความตระหนักรู้ในตนเอง (Self-Awareness): การหมั่นสังเกตพฤติกรรม และความคิดของตนเองเพื่อหาจุดปรับปรุง ทำให้เรารู้จักและเข้าใจตนเองมากขึ้น
5. นำไปสู่การพัฒนาที่ยิ่งใหญ่ในระยะยาว: หยดน้ำเล็กๆ ที่หยดลงหินทุกวันยังทำให้หินกร่อนได้ฉันใด การปรับปรุงเล็กๆ ที่ทำอย่างต่อเนื่องก็สามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ในชีวิตได้ฉันนั้น

บทสรุป: เริ่มต้น “ไคเซ็นชีวิต” ของคุณตั้งแต่วันนี้

สิ่งสำคัญที่สุดที่ไคเซ็นมอบให้ ไม่ใช่แค่เทคนิค หรือเครื่องมือในการปรับปรุง แต่คือ “ทัศนคติ” ที่มองเห็นคุณค่าของการเติบโต และยอมรับว่าไม่มีใครสมบูรณ์แบบ ทุกคนสามารถดีขึ้นได้เสมอ การเดินทางของการปรับปรุงตนเองนั้นมีความหมายและคุณค่าในตัวมันเอง ไม่น้อยไปกว่าการบรรลุเป้าหมายปลายทาง

นอกจากนี้ ไคเซ็นยังสอนให้เราอ่อนโยนกับตัวเองในการเริ่มต้น แต่ก็เข้มแข็งและมีวินัยในการทำอย่างต่อเนื่อง สอนให้เรามองเห็นโอกาสในการพัฒนาในทุกๆ สิ่งรอบตัว และสอนให้เราชื่นชมกับความก้าวหน้าเล็กๆ ที่เราสร้างขึ้นในแต่ละวัน

อย่ารอให้ถึง “วันพรุ่งนี้” หรือ “โอกาสที่เหมาะสม” ในการเริ่มต้นพัฒนาตนเอง คุณสามารถเริ่ม “ไคเซ็นชีวิต” ของคุณได้ตั้งแต่วินาทีนี้ ด้วยการเลือกทำสิ่งเล็กๆ สักหนึ่งอย่างให้ดีขึ้นกว่าเมื่อวาน ไม่ว่าจะเป็นการดื่มน้ำเพิ่มอีกหนึ่งแก้ว การอ่านหนังสือเพิ่มอีกหนึ่งหน้า หรือการกล่าวคำขอบคุณคนรอบข้างด้วยความจริงใจ… เพราะการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในชีวิต มักเริ่มต้นจากก้าวเล็กๆ ที่กล้าหาญและสม่ำเสมอเสมอ

ข้อมูลอ้างอิง:

1. https://www.betterup.com/blog/kaizen
2. https://thestandard.co/life/kaizen-japanese-philosophy-continuous-improvement/
3. https://leancommunity.org/kaizen-in-daily-life/
4. https://www.kabochasushi.com/blog/kaizen-ไคเซ็น-เพื่อชมรมคนรักงาน-ปรับเปลี่ยนมุมคิด-ชีวิตการทำงานที่แฮปปี้/
5. https://hhcthailand.com/kaizen/
6. https://news.trueid.net/detail/YEbpB1dpq6pZ